گلچین اندیشه های الهی

بسم الله الرحمن الرحیم

قُل لِّا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعاً وَلَا ضَرّاً إِلَّا مَا شَآءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنتُ

أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِىَ السُّوءُ

إِنْ أَنَاْ إِلَّا نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‏ ۱۸۸اعراف

ترجمه

 بگو: من مالك هيچ سود و زيانى براى خودم نيستم، مگر آنچه را خدا بخواهد (و از غيب و اسرار نهان نيز خبر ندارم، مگر هر چه خدا بخواهد) و اگر غيب مى‏دانستم، منافع زيادى براى خودم فراهم مى‏كردم وهرگز به من زيانى نمى‏رسيد. من جز هشداردهنده و بشارت‏دهنده براى گرو هى كه ايمان مى‏آورند نيستم

نکات

در قرآن و روايات، مطالبى بيان شده است كه نشان مى‏دهد انبيا و اولياى الهى علم غيب داشته‏اند، همچنين آيات و رواياتى نظير همين آيه به چشم مى‏خورد كه نشانگر آن است كه آنان علم غيب ندارند! جمع ميان اين دو دسته آيات و روايات به چند صورت است:
الف: آنجا كه مى‏فرمايد علم غيب نمى‏دانند، مراد آن است كه آن بزرگواران از پيش خود غيب نمى‏دانند و آنجا كه مى‏گويد غيب مى‏دانند، يعنى با اراده و الهام و وحى خدا مى‏دانند، نظير آنكه مى‏گوييم: فلان شهر نفت ندارد يا نفت دارد كه مراد ما از نداشتن اين است كه ز مين آن نفت‏خيز نيست، يعنى از خود نفتى ندارد و مراد از داشتن نفت آن است كه به وسيله‏ى لوله و ماشين و كشتى و قطار، نفت به آنجا مى‏رسد.
ب: علم غيب، دو گونه است كه انبيا بخش اعظم آن را مى‏دانند، نظير اخبارى كه قرآن به نام غيب به پيامبر اسلام وحى فرمود: «تلك من انباء الغيب نوحيها اليك» (385) و بخشى از علم غيب مخصوص خداوند است و هيچ كس از آن اطّلاعى ندارد، نظير علم به زمان برپايى قيامت. پس آنجا كه نمى‏دانند يعنى بخش مخصوص به خداوند را نمى‏دانند و آنجا كه مى‏دانند، يعنى بخشى ديگر را مى‏دانند.
ج: مخاطبين آن بزرگواران متفاوت بودند؛ بعضى اهل غلوّ و مبالغه بودند كه پيامبران و ائمّه اطهار عليهم السلام به آنان مى‏فرمودند: ما غيب نمى‏دانيم تا درباره‏ى آنان مبالغه نكنند. و بعضى در معرفت آن بزرگواران ناقص بودند، كه پيامبر و امام، براى رشد آنان، گوشه‏ اى از علم غيب خود را عرضه مى‏كردند.
د: مراد از نداشتن علم غيب، نداشتن حضور ذهنى است. ولى به فرموده‏ى روايات براى امامان معصوم عمودى از نور است كه با مراجعه به آن از همه چيز آگاهى پيدا مى‏كنند. نظير انسانى كه مى‏گويد من شماره‏ى تلفن فلانى را نمى‏دانم، ولى دفترچه راهنمايى دارد كه مى‏تواند ب ا مراجعه به آن همه‏ى شماره‏ها را بداند.
ه : آگاهى از غيب، همه جا نشانه‏ى كمال نيست، بلكه گاهى نقص است. مثلاً شبى كه حضرت على عليه السلام در جاى پيامبر صلى الله عليه وآله خوابيدند، اگر علم داشتند كه مورد خطر قرار نمى‏گيرند، كمالى براى آن حضرت محسوب نمى‏شد، زيرا در اين صورت، همه حاضر بودند جاى آن حضرت بخوابند. در اينجا كمال به ندانستن است.
و: خداوند علم غيبى را كه توقّع سود و زيان در آن است، به آنان مرحمت نمى‏كند. نظير همين آيه‏ى مورد بحث، ولى در مواردى كه هدف از علم غيب، ارشاد و هدايت مردم باشد، خداوند آنان را آگاه مى‏سازد، همان‏گونه كه عيسى عليه السلام به ياران خود فرمود: من مى‏توانم بگ ويم كه شما مردم در خانه‏ى خود نيز چه چيزى را ذخيره كرده‏ايد. «و ماتدّخرون فى بيوتكم» (386)
بعضى مفسران گفته‏اند كه اهل مكّه به رسول‏خدا صلى الله عليه وآله گفتند: اگر با خدا ارتباط دارى، چرا از گرانى و ارزانى اجناس در آينده با خبر نمى‏شوى تا بتوانى سود و منفعتى بدست آورى و آنچه به زيان شماست، كنار بگذارى، كه آيات فوق نازل شد. (387)