بسم الله الرحمن الرحیم

روانشناسي استدراج

پرسش:
سنت استدراج را از منظر روان شناسي توضيح داده و راهكارهاي مقابله با خسران دائمي انسان را بيان كنيد؟
پاسخ:
قرآن كريم از برخي سنتهاي الهي ياد مي كند كه فرايند حركت انسان و جوامع بشري تابع آنها است. اين سنتها از ديدگاه قرآن، بعدي غيبي و فرامادي دارد، با اين حال همه رخدادهاي جهان ماده از واقعيتي عيني و طبيعي نيز برخوردار است. در واقع همه سنتهاي خداوند در چارچوب نظام طبيعي اين جهان اجرا مي شود. بنابراين هر پديده غيبي كه درباره انسان در اين جهان نمود مي يابد، افزوده بر بعد متافيزيكي، از منظر روان شناختي و جامعه شناختي نيز تبيين پذير و تحليل شدني است. با چنين نگرشي مي توان سنت استدراج را در دو حوزه فردي و اجتماعي بررسي كرد.
حركت طبيعي بشر به سوي خسران
انسان به اقتضاي طبيعت زندگي دنيا لحظه به لحظه امكانات وجودي خود را به كار گرفته، و كم كم آنها را از دست مي دهد. خداوند از اين قانون طبيعي چنين ياد مي كند:«ما پيوسته زمين را از گوشه و كنارش مي كاهيم (تفسير نمونه، ج 93، ص 415)
طبيعت انساني همواره در حال خسران و زيان است، مگر مومنان نيكوكار كه به حق و شكيبايي سفارش مي كنند (عصر-2)
بنابراين فرايند روزافزون نقصان بر ما ايجاب مي كند كه هرچه بيشتر از نيروهاي وجودي خويش بهره گرفته و آنها را به محصولات ماندگار معنوي تبديل سازيم. در غير اين صورت حركت در مسير خسران به اتلاف عمر دنيوي و در نهايت، استحقاق عذاب اخروي خواهد انجاميد.
فخر رازي در تفسير سوره وعصر، از ماجراي خرما فروش و يخ فروش ياد مي كند كه در بازاري مقابل هم بودند. يخ فروش كم كم بر داد و فرياد خويش افزوده، از قيمت كالاي خود كاسته، رهگذران را با اصرار تمام، به خريد يخ فرا مي خواند، اما خرما فروش حالت طبيعي خود را تا آخر وقت حفظ مي كند. راز تفاوت عملكرد اين دو نفر به ماهيت كالاي آن دو بازمي گردد. سرمايه خرما فروش قابل نگهداري بود، ولي از سرمايه يخ فروش، لحظه به لحظه كاسته مي شد و گام به گام زيان مي ديد. آري سرمايه انسان در زندگي دنيا همانند يخ، مدام در حال نقصان است.
عوامل جلوگيري از خسران
الف) استفاده از موهبت عقل
خداوند به همه انسان ها موهبت عقل و نيروي شناخت شايست از ناشايست را عطا كرده و خرد انسان ها را مخاطب خويش قرار داده است (انعام- 65)
ب) حركت در مسير هدايت پيامبران
خداوند براي هدايت آدميان ، پيامبران خويش را فرستاده و آنها را از خطر زيان ابدي بيم داده است (شعراء-208)
ج) درس گرفتن از حوادث زندگي
هر يك از امور زندگي عاملي براي هدايت ماست، گاه با سختي ها، رنج ها و مصايب ما را به كرنش در برابر پروردگار فرامي خواند (فاطر- 3) اي كساني كه ايمان آورده ايد نعمت هاي خدا را كه بر شما ارزاني داشته ياد كنيد (فاطر-3) حال در چنين فضايي برخي افراد با روي گرداني از پيام هاي الهي و سوء استفاده از آنها، به اتلاف اين فرصت ها پرداخته و بنابر طبيعت ظلوم و جهول خويش، نسبت به نعمت هاي خداوند مغرور و افسار گسيخته گشته، از بلاها و مصيبت ها عبرت نمي گيرند و از خداي خويش روي مي گردانند. (تفسير المنار، ج 4، ص 251)
انسان به هنگام سختي رو به سوي خداوند كرده، در بارگاه او كرنش مي كند و آن هنگام كه نعمتي بر او فرستاده شود، همه آن دعاها و نيازها را به فراموشي مي سپرد. (زمر-8)